Θέατρο του Καταπιεσμένου: Το θέατρο ως κοινωνικό εργαλείο

Το Θέατρο του Καταπιεσμένου ακούγεται περίεργα. Δεν κάνει σαφή τον χαρακτήρα και τις προθέσεις του από την αρχή. Ο θεατής που θα επιλέξει να δει πρώτη φορά παράσταση του είδους, μπορεί και να σοκαριστεί από το πόσο ενάντια στις ισχύουσες θεατρικές συμβάσεις είναι. Κι όμως, το Θέατρο του Καταπιεσμένου (Θ.τ.Κ. εφ’ εξής) γνωρίζει τεράστια ανάπτυξη στις μέρες μας τόσο στο εξωτερικό, όσο και στη χώρα μας. Κατ’ ουσίαν κοινωνικό και παρεμβατικό θέατρο, η εξάπλωσή του δείχνει πόσο ανάγκη έχει το κοινό να συζητήσει, να ερευνήσει, να βρει λύσεις στα προβλήματα που το απασχολούν. Πώς μπορεί να περιγράψει κανείς το Θ.τ.Κ. για να γίνουν όλα αυτά πιο κατανοητά;  Ίσως μέσω των διαφορών από το «κανονικό» θέατρο.

Στο Θ.τ.Κ. δεν παίζουν επαγγελματίες ηθοποιοί. Ο θίασος αποτελείται από μία ομάδα απλών ανθρώπων, που τους απασχολεί ένα κοινωνικό ζήτημα, έχουν υποστεί λόγω αυτού κάποια καταπίεση και αναζητούν λύση. Το Θ.τ.Κ δε στηρίζεται στο ταλέντο, αλλά στην εγγενή θεατρικότητα του καθενός. Το κείμενο της παράστασης δημιουργείται από τα μέλη της ομάδας και βασίζεται στα βιώματά τους, έτσι ώστε να εκφράζει καλύτερα το πρόβλημα. Η παράσταση, που εμψυχώνεται από έναν επί σκηνής σκηνοθέτη, τον Τζόκερ όπως ονομάζεται, δεν παίζεται σε θεατρικούς χώρους (όχι ότι αυτοί αποκλείονται) και μπορεί να μεταφερθεί παντού, από δρόμους και πλατείες, μέχρι σπίτια. Μπορεί να μην υπάρχουν σκηνικά, παρά μόνο στοιχειώδη σκηνικά αντικείμενα και υποτυπώδη κοστούμια. Και η ιστορία τους έχει πάντα κάποιους βασικούς ήρωες: τον Καταπιεστή, αυτόν δηλαδή που ασκεί την βία/εξουσία, το Θύμα που την υφίσταται και τον Καταπιεσμένο, ο οποίος αναγνωρίζει το πρόβλημα και θέλει να αντιδράσει, αλλά δεν ξέρει πώς. Η ομάδα Θ.τ.Κ. ουσιαστικά παρουσιάζει στο κοινό της το άλυτο πρόβλημα και το καλεί να βρουν μαζί  λύσεις. Και η διαδικασία είναι απλή: η παράσταση παίζεται δύο φορές. Τη μία φορά ολόκληρη, μέχρι το σημείο του αδιεξόδου, όταν η εύρεση λύσης είναι επιτακτική. Τη δεύτερη φορά που παίζεται, οποιοσδήποτε από το κοινό μπορεί να σηκώσει το χέρι του, να φωνάξει «στοπ» και να αντικαταστήσει στη σκηνή τους χαρακτήρες, έτσι ώστε πρακτικά να δοκιμάσει τη λύση που έχει στο μυαλό του. Είναι σαν να μπορεί ο καθένας να «προβάρει» τις ιδέες του, πριν τις εφαρμόσει. Η παράσταση του Θ.τ.Κ. μπορεί να κρατήσει πολλές ώρες, κάποιες φορές και μέρες, μέχρι οι συμμετέχοντες, ηθοποιοί και κοινό, να καταλήξουν στην καλύτερη λύση.

Μάθημα του Θεάτρου του Καταπιεσμένου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών στο Ναύπλιο

Μάθημα του Θεάτρου του Καταπιεσμένου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών στο Ναύπλιο

«Ο στόχος του Θ.τ.Κ. είναι κοινωνικός, όχι καλλιτεχνικός», λέει η Χριστίνα Ζώνιου, που διδάσκει Θ.τ.Κ. στα πλαίσια του μαθήματος της υποκριτικής, στο τμήμα Θεατρικών Σπουδών στο Ναύπλιο. «Το θέατρο αυτό απευθύνεται στους πάντες. Σκοπός είναι το κοινό να δοκιμάσει πολλές λύσεις, που ο καθένας μόνος του δε θα μπορούσε να σκεφτεί. Στην πραγματική ζωή, μπορεί ο καθένας να έχει σκεφτεί μόνο μία λύση ή να έχει αποτύχει να λύσει το πρόβλημά του». Και το κοινό ανταποκρίνεται στο κάλεσμα να ανέβει στη σκηνή; Η Χ. Ζώνιου μας πληροφορεί πως ίσως ένας-δύο πρώτοι θεατές να είναι πιο διστακτικοί, όμως μετά δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα. Όσο για ζητήματα τεχνικής, οι ηθοποιοί πρέπει να είναι έτοιμοι για τις αντικαταστάσεις που θα επακολουθήσουν από το κοινό και χρειάζεται τέτοια προετοιμασία, που πλέον το Θ.τ.Κ. είναι μάθημα σε σχολές υποκριτικής στο εξωτερικό. «Το Θ.τ.Κ. θεωρείται η τέλεια ένωση Μπρεχτ και Στανισλάβσκι», μας λέει η Χ.Ζώνιου.

Augusto Boal, ο εμπνευστής του Θεάτρου του Καταπιεσμένου

Augusto Boal, ο εμπνευστής του Θεάτρου του Καταπιεσμένου

Το Θ.τ.Κ. έχει πίσω του πολύ μεγαλύτερη ιστορία απ’ ό,τι φανταζόμαστε και ιδιαίτερα μεγάλο θεωρητικό υπόβαθρο. Ο εμπνευστής του είδους, ο Augusto Boal (1931-2009), ξεκίνησε τη δεκαετία του 1960 να περιοδεύει με τον θίασό του στη χώρα του τη Βραζιλία, αρχικά παρουσιάζοντας «κανονικές» παραστάσεις. Κάποια στιγμή, περιοδεύοντας στις επαρχίες όπου οι θεατές υφίσταντο μεγάλη καταπίεση από τους φεουδάρχες και το καθεστώς, κατάλαβαν πως καλό θα ήταν τα έργα που θα ανεβάζουν να προέρχονται από τη ζωή των θεατών τους. Φυσικά τότε, οι καταπιεστές ήταν πολύ πιο εμφανείς, ήταν οι φεουδάρχες, ο δικτάτορας, ο ιερέας και όλο το σκληρό κατεστημένο. Στις παραστάσεις που έδιναν στους αγρότες γεννήθηκε η ιδέα του θεάτρου που δεν προσφέρει έτοιμες λύσεις. Ο Boal αποφάσισε να δείχνει την παράσταση μέχρι το σημείο του προβλήματος, μέχρι τη στιγμή που να μπορεί να κινητοποιήσει, χωρίς όμως να λέει στους χωρικούς τι να κάνουν. Ο Boal ήθελε να κάνει το κοινό τους να αναγνωρίσει τις αρχές της καταπίεσης, προσφέροντας έναν καθρέφτη στην κοινωνία. Σιγά-σιγά έφτασε και μέχρι την ιδέα να σηκώνεται το κοινό και να αντικαθιστά του ήρωες, ώστε να δοκιμάζει λύσεις. Έτσι, χρησιμοποιώντας διάφορες τεχνικές από πολλά είδη θεάτρου (γνωστό και ως δέντρο του Θ.τ.Κ.), κατάφερε να αναπτύξει αυτό το νέο είδος, που το 1973 ονόμασε Θέατρο του Καταπιεσμένου, με σκοπό την ενδυνάμωση των θεατών έναντι όσων τους ταλαιπωρούν και όσων θέλουν να αλλάξουν. Από τότε, το Θ.τ.Κ. έχει διαδοθεί σε όλο τον κόσμο, έχει ενσωματωθεί στις θεατρικές παραδόσεις των χωρών που παίζεται και εξαπλώνεται ολοένα και περισσότερο.

Θέατρο του Καταπιεσμένου στους δρόμους του Νεπάλ

Θέατρο του Καταπιεσμένου στους δρόμους του Νεπάλ

Στην εποχή μας, εποχή έντονης κρίσης σε πολιτισμικό και κοινωνικό επίπεδο, το Θ.τ.Κ. αγκαλιάζει τον ακτιβισμό και γίνεται ουσιαστικό εργαλείο παρέμβασης. Η συμμετοχή των ανθρώπων στις παραστάσεις είναι μεγάλη, καθώς έχουν την ασφάλεια να δράσουν ή όπως λέει ο Boal «να κάνουν πρόβα». Η πιο γνωστή ομάδα Θ.τ.Κ. στην Ελλάδα είναι η Ακτιβιστική Ομάδα του Θεάτρου του Καταπισμένου, που ξεκίνησε απ’ του κόλπους της Διεθνούς Αμνηστίας και που φέτος συμπληρώνει 4 χρόνια ζωής. Οι δύο παραστάσεις που έχει παρουσιάσει ως τώρα, με τίτλο Μικρές Σκηνές Καθημερινής Βίας Ι και Μικρές Σκηνές Καθημερινής Βίας ΙΙ, έχουν παρουσιαστεί σε φεστιβάλ, σχολεία, κέντρα απεξάρτησης, κατασκηνώσεις, πολιτιστικά κέντρα, καταλήψεις και θέατρα. Έχουν γίνει προτάσεις κι έχουν προκύψει πραγματικές λύσεις για προβλήματα όπως η αδυναμία απόκτησης ιθαγένειας για τα παιδιά των μεταναστών στην Ελλάδα, ο ρατσισμός και η βία από τους οπαδούς της Χρυσής Αυγής. Τον Σεπτέμβριο του 2013, στην Αγία Άννα Ευβοίας, έγινε η πρώτη θεατρική κατασκήνωση Θ.τ.Κ., στην οποία συμμετείχαν όλες οι ελληνικές ομάδες του Θ.τ.Κ, από Αθήνα, Πάτρα, Ναύπλιο και Τρίκαλα, διοργάνωση που δείχνει την εξάπλωση του είδους στη χώρα μας και τη δημοφιλία του. Όσοι επιθυμούν να ακολουθήσουν τη δράση της ομάδας και να παρακολουθήσουν από κοντά παράσταση μπορούν να ενημερώνονται από την ιστοσελίδα του Θ.τ.Κ. στην Ελλάδα (http://theatreoftheoppressedgreece.wordpress.com).

Το κείμενο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Φεβρουάριο του 2014 στην εβδομαδιαία εφημερίδα Σύγχρονη Έκφραση.

 

 

Advertisements

One thought on “Θέατρο του Καταπιεσμένου: Το θέατρο ως κοινωνικό εργαλείο

  1. Έχει κυκλοφορήσει στα ελληνικά το βιβλίο του Boal «Θεατρικά Παιχνιδια για Ηθοποιούς και για μη-Ηθοποιους» όπου περιέχονται οι βασικές αρχές και η φιλοσοφία του Θεάτρου του Καταπιεσμένου. Απο τον θεσσαλονικιώτικο εκδοτικό οίκο «σοφία»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s