Τ.Οστερμάιερ: Αμφισβητώντας τη δημοκρατία

2006050600058_120445761Ένας εχθρός του λαού
Σαουμπίνε – σκηνοθ. Τόμος Οστερμάιερ
Φεστιβάλ Αθηνών 2013
Πειραιώς 260-Χώρος Δ, 3-5 Ιουλίου 2013

Το άρθρο δημοσιεύτηκε και στο περιοδικό cityvibes – www.city-vibes.gr/ 

Οι φορές που μία παράσταση κατορθώνει να δημιουργήσει κάτι παραπάνω από μία ωραία ή ενδιαφέρουσα ή απλώς μία κάποια ευχάριστη βραδιά για τους θεατές της είναι σπάνιες. Οι φορές που μία παράσταση αποτελεί η ίδια ένα ξεχωριστό και δυνατό γεγονός χαράσσονται στη μνήμη των ανθρώπων έντονα, ίσως και για πάντα. Ο Τόμας Οστερμάιερ δημιούργησε μία θύελλα στον χώρο της Πειραιώς 260, μία θύελλα που συνεπήρε το κοινό, τόσο αυτή τη μερίδα του που αντέδρασε με άκρατο ενθουσιασμό, όσο και αυτό που σηκώθηκε και έφυγε στα μισά ή δε χειροκρότησε στο τέλος. Γιατί ο Εχθρός του λαού ήταν τελικά μία παράσταση τόσο αμφιλεγόμενη, όσο και οι απόψεις του κάθε θεατή για τη σύγχρονη πραγματικότητα.

Ο Οστερμάιερ είναι γνωστός για την εμμονή του να «πειράζει» κλασσικά κείμενα, να παίρνει αυτά που ξέρουμε καλά και ίσως έχουμε αρχίσει να βαριόμαστε και να τα προσεγγίζει με τέτοιο τρόπο ώστε να αναδεικνύει την επικαιρότητά τους. Στο παρελθόν έχουμε δει στην Ελλάδα σκηνοθεσίες του έργων του Σαίξπηρ, του Τέννεσση Ουίλιαμς και του Ίψεν, όλες στα πλαίσια του Ελληνικού Φεστιβάλ. Φέτος, ο Οστερμάιερ μας ήρθε με έναν Ίψεν που έμοιαζε σα να έχει γραφτεί μόλις χτες, με μία επικαιρότητα φυσική, αλλά και επιτακτική, ενοχλητική, πικρή. Βρισκόμαστε πάντα στη μικρή λουτρόπολη σε κάποια επαρχία της Γερμανίας, όπου ο ήρωας, ο γιατρός Στόκμαν δουλεύει στα φημισμένα ιαματικά λουτρά που έχουν μετατρέψει την πόλη σε πηγή πλούτου για τους κατοίκους της. Ένας ιδεαλιστής νέος, που όταν γυρνάει σπίτι του τού αρέσει να παίζει μουσική με τη γυναίκα και τους φίλους του, που αγωνίζεται για το δίκαιο, ένα δίκαιο που για τον ίδιο δεν επιδέχεται αμφισβήτηση. Ή μήπως όχι; Όταν ο νεαρός Στόκμαν ανακαλύπτει πως τα νερά των λουτρών είναι μολυσμένα, θεωρεί αυτονόητο πως όλοι θα συμφωνήσουν πως η κατάσταση πρέπει να αποκαλυφθεί και να διορθωθεί, αφού πρόκειται για μια σοβαρή απειλή για τη δημόσια υγεία.

Volksfeind-2005Όμως, ένας-ένας οι συγγενείς, οι φίλοι και οι γνωστοί του γυρνάνε εναντίον του, καθιστώντας τον ίδιο εχθρό για την πόλη, έναν εχθρό του λαού. Έχει συμβεί άπειρες φορές στη σύγχρονη πραγματικότητα, το βλέπουμε και να συμβαίνει και πάνω στη σκηνή, που γίνεται ένας σκληρός καθρέφτης της. Αρχικά ο δήμαρχος της πόλης, που τυγχάνει και αδερφός του, τον επισκέπτεται κατηγορώντας τον πως ενήργησε κρυφά και απειλώντας τον πως θα τινάξει στον αέρα τη ζωή όλων των κατοίκων της πόλης. Ο Πρόεδρος της ένωσης όσον νοικιάζουν καταλύματα στους λουόμενους αποσύρει σιγά-σιγά την υποστήριξή του, η σύζυγός του ξεκαθαρίζει πως έχουν ένα παιδί να θρέψουν και πρέπει να σοβαρευτεί, ακόμα κι οι ενθουσιώδεις φίλοι του, οι δημοσιογράφοι που επέμεναν να δημοσιεύσουν το άρθρο του καταλήγουν να τον βρίζουν. Είναι για όλους ένας περίεργος τύπος, επικίνδυνος για το συμφέρον τους, αυτός που είναι τόσο αυταπόδεικτο πως έχει δίκαιο.

Το δυνατότερο, όμως σημείο της παράστασης δεν είναι αυτό. Εκεί που ο Στόκμαν είναι πια κυνηγημένος απ’ όλους, αποφασίζει να κάνει μία δημόσια συγκέντρωση για να μιλήσει ο ίδιος στον κόσμος (η σκηνή του δημαρχείου στον Ίψεν). Ο Οστερμάιερ έχει αντικαταστήσει το κομμάτι αυτό από το έργο του Ίψεν, με ένα πολιτικό κείμενο του 2007, που κυκλοφόρησε ευρέως μέσω ίντερνετ, το το «L’ insurrection qui vient», γραμμένο από μια ανώνυμη ομάδα, κείμενο που ως κύρια θέση υποστηρίζει πως η ίδια η οικονομία είναι η κρίση. Μετά από την εκφώνηση του λόγου, ο Οστερμάιερ δίνει το λόγο στο κοινό, ενσωματώνοντας την τεχνική του Θεάτρου Forum στην παράσταση. Κι εκεί γίνεται η αποκάλυψη. Η τρικυμία εν κρανίω που επικρατεί σε όλους μας γίνεται τόσο εμφανής, που σου κόβεται η ανάσα. Κάποιοι βρίζουν τους ηθοποιούς, κάποιοι συμφωνούν και λένε μπράβο, κάποιοι λένε πως πρέπει να τα τινάξουμε όλα στον αέρα και να αρχίσουμε από την αρχή. Κυρίως όμως, το ερώτημα που πλανάται επιτακτικά είναι: τι μπορούμε να κάνουμε επιτέλους; Είναι τόσο εμφανές πια ότι είμαστε δεμένοι πισθάγκωνα από τα οικονομικά συμφέροντα, ότι όλα κινούνται με βάση αυτά, ότι τα νήματα κινούνται ανεξάρτητα από την κοινή λογική. Μία αίσθηση εγκλωβισμού κυριαρχεί. Κανείς δεν μπορεί να προτείνει κάτι ως λύση. Περιέργως όμως, είναι δύσκολο να ταυτιστεί κανείς με τον Στόκμαν. Ο λόγος που επέλεξε ο Οστερμάιερ για να εκφωνήσει ο ήρωας δημιουργεί αμέσως αποστάσεις από αυτόν, καθώς έχει πολλές αδυναμίες, γενικεύσεις, είναι πολύ έντονα κομμουνιστικός σε κάποια σημεία. Αμέσως το κοινό αρχίζει να αμφιβάλει.

7A467C38AA7A3D7C3486215DE27084B2Και η αμφιβολία αυτή συνεχίζεται, καθώς ο Οστερμάιερ αλλάζει το τέλος του έργου, αφήνοντάς το ανοιχτό, αλλά με μία έντονη υποψία πως και ο Στόκμαν τελικά εντάσσεται με τη θέλησή του στο σύστημα. Ο σκηνοθέτης δηλώνει πως ακριβώς αυτό ήθελε να αποφύγει στην παράστασή του, να συμπαθήσουν οι θεατές τον Στόκμαν, να ταυτιστούν μαζί του. Αντίθετα, θέλησε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις ώστε να στοχαστεί κάποιος πάνω στον τρόπο λειτουργίας της σημερινής δημοκρατίας, που παγιδεύει τον πολίτη και τον σπρώχνει σε έναν τρόπο ζωής εντελώς ενάντια σε ό,τι θα θεωρούταν σωστό και δίκαιο. Φτάνει έτσι σε μία ουσιαστική αμφισβήτηση της ίδιας της δημοκρατίας. Το συμφέρον των πολλών, στο συγκεκριμένο έργο είναι η απάτη και αυτή επιλέγουν να ακολουθήσουν. Τι κάνουμε εμείς στη δική μας ζωή; Πόσο αντέχουμε να πηγαίνουμε κόντρα στο ρεύμα και τι στοιχίζει αυτό;

Δεν ξέρω αν έχει νόημα να μιλήσει κανείς για τις ερμηνείες, τα σκηνικά και τα άλλα στοιχεία της παράστασης, όταν πρόκειται για μια εμπειρία τόσο δυνατή και τόσο έντονα εγκεφαλική. Αυτό που έγινε μέσα στην Πειραιώς 260 ήταν κάτι πρωτόγνωρο. Θεωρώ ότι με την παράσταση αυτή του Οστερμάιερ, πολύ πιο μεστή από τις προηγούμενες που έχουμε δει, το θέατρο βρήκε την ουσία του, έκανε ένα ουσιαστικό σχόλιο πάνω στη ζωή, δημιούργησε αντιδράσεις και σκέψεις. Μια εμπειρία που μάλλον θα μείνει αξέχαστη.

Advertisements