Το Κιβώτιο του Άρη Αλεξάνδρου στο Studio Μαυρομιχάλη-Σειρά συζητήσεων

Το Κιβώτιο (1974) είναι το μοναδικό μυθιστόρημα του Άρη Αλεξάνδρου και έχει χαρακτηριστεί ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της Νεοελληνικής λογοτεχνίας. Στο θέατρο ανεβαίνει φέτος για πρώτη φορά, από τις 4 Δεκεμβρίου 2015, στο Studio Μαυρομιχάλη, σε μορφή θεατρικού μονολόγου, σε σκηνοθεσία Φώτη Μακρή και Κλεοπάτρας Τολόγκου, με τον Φώτη Μακρή στον ρόλο του αφηγητή.

Kivotio1Το έργο
Στα τέλη του ελληνικού εμφυλίου πολέμου, μια ομάδα ανταρτών αναλαμβάνει μετά από σχετική εντολή του Γενικού Αρχηγείου να μεταφέρει, περνώντας μέσα από εχθρικό έδαφος, ένα κιβώτιο αγνώστου περιεχομένου, με παραλήπτες τη διοίκηση μιας ανταρτοκρατούμενης πόλης. Στη διάρκεια της αποστολής η ομάδα αρχίζει να χάνει τα μέλη της σταδιακά μέχρι που τελικά σώζεται ένας μόνο αντάρτης, ο οποίος τελικά κατορθώνει να παραδώσει το κιβώτιο. Όταν όμως φτάνει στον προορισμό του, διαπιστώνεται πως είναι άδειο και ο αντάρτης φυλακίζεται από τους άλλους συντρόφους του ως δολιοφθορέας.

Σε μια συγκλονιστική προσπάθεια να αποδείξει την αθωότητά του, αρχίζει να συντάσσει αναφορές στον ανακριτή, όπου δεν διστάζει να εξηγεί και να ερμηνεύει, το νόημα της παράδοξης αποστολής τους. Αυτές οι αναφορές, αποτελούν το μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου. Ο συντάκτης των αναφορών δεν γνωρίζει τίποτα για την ταυτότητα του ανακριτή ούτε για τους δεσμώτες του, ούτε αν ο ανακριτής διαβάζει τα όσα του γράφει. Το μυθιστόρημα ερμηνεύθηκε από αλληγορία για τον εμφύλιο και ως καταγγελία των κάθε είδους εξουσιών και ιερατείων αλλά και ως ένα σχόλιο στον δυτικό πολιτισμό.

Σειρά συζητήσεων με αφορμή το Κιβώτιο
Εμφύλιος, Επανάσταση, προσδοκία, διάψευση, προδοσία. Με άξονα τα θέματα που αναπτύσσονται στο μυθιστόρημα του Άρη Αλεξάνδρου, ο Θεατρικός Οργανισμός “Νέος Λόγος”, το Studio Μαυρομιχάλη και ομάδα θεατρολόγων, διοργανώνουν σειρά συζητήσεων, που θα ακολουθούν κάθε παράσταση του Κιβωτίου.

Κάθε Παρασκευή, μετά το πέρας της παράστασης, στο Studio Μαυρομιχάλη θα βρίσκεται  μια προσωπικότητα από διαφορετικό κάθε φορά χώρο της δημόσιας ζωής, όπως την πολιτική, τις τέχνες, τη δημοσιογραφία, τις επιστήμες. Με βάση την εισήγηση του εκάστοτε καλεσμένου, θα ακολουθεί συζήτηση με την συμμετοχή του κοινού. Σκοπός αυτών των συζητήσεων είναι η προσέγγιση του έργου από λογοτεχνική και ιστορική σκοπιά, η ανάλυση των πολιτικών του προεκτάσεων και ο συσχετισμός των θεμάτων που θίγει, με την σύγχρονη Ελληνική πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. Η είσοδος στη συζήτηση θα είναι δωρεάν για το κοινό που θέλει να την παρακολουθήσει.

Η έναρξη των συζητήσεων έγινε την Παρασκευή 11 Δεκεμβρίου 2015, με καλεσμένο στο Studio Μαυρομιχάλη, τον συγγραφέα και κριτικό θεάτρου, πρόεδρο της Επιτροπής Θεάτρου και Χορού, Λέανδρο Πολενάκη. Στην δεύτερη συζήτηση, στις 18 Δεκεμβρίου, καλεσμένος ήταν ο συγγραφέας και δημοσιογράφος, Περικλής Κοροβέσης.

Στην τρίτη συζήτηση, την Παρασκευή 25 Δεκεμβρίου, εισηγητής θα είναι ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Δημήτρης Φύσσας. Τη συζήτηση θα συντονίσει η θεατρολόγος Μάρθα Κοσκινά.

Το πρόγραμμα των καλεσμένων για τον μήνα Ιανουάριο θα ανακοινωθεί σύντομα.

Kivotio2Συντελεστές:
Δραματουργική επεξεργασία – Σκηνοθεσία : Φώτης Μακρής, Κλεοπάτρα Τολόγκου
Σκηνογραφία : Διονύσης Μανουσάκης
Μουσική : Γιώργος Νινιός

Παίζει ο Φώτης Μακρής

Ομάδα θεατρολόγων : Μελίνα Πλαστή, Εύη Κουκοράβα, Μάρθα Κοσκινά.

Blog παράστασης: http://kivotio.tumblr.com/

Ημέρες και ώρες παραστάσεων: Κάθε Παρασκευή  στις 21.00

Τιμές εισιτηρίων: Κανονικό 10 ευρώ, φοιτητικό, κάτω των 25 ετών και άνω των 65 ετών 8 ευρώ, άνεργοι, ατέλειες : 5 ευρώ

Διάρκεια: 80 λεπτά (χωρίς διάλειμμα)

Studio Μαυρομιχάλη, Μαυρομιχάλη 134, Νεάπολη Εξαρχείων, τηλ. 2106453330

Θέατρο του Καταπιεσμένου: Το θέατρο ως κοινωνικό εργαλείο

Το Θέατρο του Καταπιεσμένου ακούγεται περίεργα. Δεν κάνει σαφή τον χαρακτήρα και τις προθέσεις του από την αρχή. Ο θεατής που θα επιλέξει να δει πρώτη φορά παράσταση του είδους, μπορεί και να σοκαριστεί από το πόσο ενάντια στις ισχύουσες θεατρικές συμβάσεις είναι. Κι όμως, το Θέατρο του Καταπιεσμένου (Θ.τ.Κ. εφ’ εξής) γνωρίζει τεράστια ανάπτυξη στις μέρες μας τόσο στο εξωτερικό, όσο και στη χώρα μας. Κατ’ ουσίαν κοινωνικό και παρεμβατικό θέατρο, η εξάπλωσή του δείχνει πόσο ανάγκη έχει το κοινό να συζητήσει, να ερευνήσει, να βρει λύσεις στα προβλήματα που το απασχολούν. Πώς μπορεί να περιγράψει κανείς το Θ.τ.Κ. για να γίνουν όλα αυτά πιο κατανοητά;  Ίσως μέσω των διαφορών από το «κανονικό» θέατρο.

Στο Θ.τ.Κ. δεν παίζουν επαγγελματίες ηθοποιοί. Ο θίασος αποτελείται από μία ομάδα απλών ανθρώπων, που τους απασχολεί ένα κοινωνικό ζήτημα, έχουν υποστεί λόγω αυτού κάποια καταπίεση και αναζητούν λύση. Το Θ.τ.Κ δε στηρίζεται στο ταλέντο, αλλά στην εγγενή θεατρικότητα του καθενός. Το κείμενο της παράστασης δημιουργείται από τα μέλη της ομάδας και βασίζεται στα βιώματά τους, έτσι ώστε να εκφράζει καλύτερα το πρόβλημα. Η παράσταση, που εμψυχώνεται από έναν επί σκηνής σκηνοθέτη, τον Τζόκερ όπως ονομάζεται, δεν παίζεται σε θεατρικούς χώρους (όχι ότι αυτοί αποκλείονται) και μπορεί να μεταφερθεί παντού, από δρόμους και πλατείες, μέχρι σπίτια. Μπορεί να μην υπάρχουν σκηνικά, παρά μόνο στοιχειώδη σκηνικά αντικείμενα και υποτυπώδη κοστούμια. Και η ιστορία τους έχει πάντα κάποιους βασικούς ήρωες: τον Καταπιεστή, αυτόν δηλαδή που ασκεί την βία/εξουσία, το Θύμα που την υφίσταται και τον Καταπιεσμένο, ο οποίος αναγνωρίζει το πρόβλημα και θέλει να αντιδράσει, αλλά δεν ξέρει πώς. Η ομάδα Θ.τ.Κ. ουσιαστικά παρουσιάζει στο κοινό της το άλυτο πρόβλημα και το καλεί να βρουν μαζί  λύσεις. Και η διαδικασία είναι απλή: η παράσταση παίζεται δύο φορές. Τη μία φορά ολόκληρη, μέχρι το σημείο του αδιεξόδου, όταν η εύρεση λύσης είναι επιτακτική. Τη δεύτερη φορά που παίζεται, οποιοσδήποτε από το κοινό μπορεί να σηκώσει το χέρι του, να φωνάξει «στοπ» και να αντικαταστήσει στη σκηνή τους χαρακτήρες, έτσι ώστε πρακτικά να δοκιμάσει τη λύση που έχει στο μυαλό του. Είναι σαν να μπορεί ο καθένας να «προβάρει» τις ιδέες του, πριν τις εφαρμόσει. Η παράσταση του Θ.τ.Κ. μπορεί να κρατήσει πολλές ώρες, κάποιες φορές και μέρες, μέχρι οι συμμετέχοντες, ηθοποιοί και κοινό, να καταλήξουν στην καλύτερη λύση.

Μάθημα του Θεάτρου του Καταπιεσμένου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών στο Ναύπλιο

Μάθημα του Θεάτρου του Καταπιεσμένου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών στο Ναύπλιο

«Ο στόχος του Θ.τ.Κ. είναι κοινωνικός, όχι καλλιτεχνικός», λέει η Χριστίνα Ζώνιου, που διδάσκει Θ.τ.Κ. στα πλαίσια του μαθήματος της υποκριτικής, στο τμήμα Θεατρικών Σπουδών στο Ναύπλιο. «Το θέατρο αυτό απευθύνεται στους πάντες. Σκοπός είναι το κοινό να δοκιμάσει πολλές λύσεις, που ο καθένας μόνος του δε θα μπορούσε να σκεφτεί. Στην πραγματική ζωή, μπορεί ο καθένας να έχει σκεφτεί μόνο μία λύση ή να έχει αποτύχει να λύσει το πρόβλημά του». Και το κοινό ανταποκρίνεται στο κάλεσμα να ανέβει στη σκηνή; Η Χ. Ζώνιου μας πληροφορεί πως ίσως ένας-δύο πρώτοι θεατές να είναι πιο διστακτικοί, όμως μετά δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα. Όσο για ζητήματα τεχνικής, οι ηθοποιοί πρέπει να είναι έτοιμοι για τις αντικαταστάσεις που θα επακολουθήσουν από το κοινό και χρειάζεται τέτοια προετοιμασία, που πλέον το Θ.τ.Κ. είναι μάθημα σε σχολές υποκριτικής στο εξωτερικό. «Το Θ.τ.Κ. θεωρείται η τέλεια ένωση Μπρεχτ και Στανισλάβσκι», μας λέει η Χ.Ζώνιου.

Augusto Boal, ο εμπνευστής του Θεάτρου του Καταπιεσμένου

Augusto Boal, ο εμπνευστής του Θεάτρου του Καταπιεσμένου

Το Θ.τ.Κ. έχει πίσω του πολύ μεγαλύτερη ιστορία απ’ ό,τι φανταζόμαστε και ιδιαίτερα μεγάλο θεωρητικό υπόβαθρο. Ο εμπνευστής του είδους, ο Augusto Boal (1931-2009), ξεκίνησε τη δεκαετία του 1960 να περιοδεύει με τον θίασό του στη χώρα του τη Βραζιλία, αρχικά παρουσιάζοντας «κανονικές» παραστάσεις. Κάποια στιγμή, περιοδεύοντας στις επαρχίες όπου οι θεατές υφίσταντο μεγάλη καταπίεση από τους φεουδάρχες και το καθεστώς, κατάλαβαν πως καλό θα ήταν τα έργα που θα ανεβάζουν να προέρχονται από τη ζωή των θεατών τους. Φυσικά τότε, οι καταπιεστές ήταν πολύ πιο εμφανείς, ήταν οι φεουδάρχες, ο δικτάτορας, ο ιερέας και όλο το σκληρό κατεστημένο. Στις παραστάσεις που έδιναν στους αγρότες γεννήθηκε η ιδέα του θεάτρου που δεν προσφέρει έτοιμες λύσεις. Ο Boal αποφάσισε να δείχνει την παράσταση μέχρι το σημείο του προβλήματος, μέχρι τη στιγμή που να μπορεί να κινητοποιήσει, χωρίς όμως να λέει στους χωρικούς τι να κάνουν. Ο Boal ήθελε να κάνει το κοινό τους να αναγνωρίσει τις αρχές της καταπίεσης, προσφέροντας έναν καθρέφτη στην κοινωνία. Σιγά-σιγά έφτασε και μέχρι την ιδέα να σηκώνεται το κοινό και να αντικαθιστά του ήρωες, ώστε να δοκιμάζει λύσεις. Έτσι, χρησιμοποιώντας διάφορες τεχνικές από πολλά είδη θεάτρου (γνωστό και ως δέντρο του Θ.τ.Κ.), κατάφερε να αναπτύξει αυτό το νέο είδος, που το 1973 ονόμασε Θέατρο του Καταπιεσμένου, με σκοπό την ενδυνάμωση των θεατών έναντι όσων τους ταλαιπωρούν και όσων θέλουν να αλλάξουν. Από τότε, το Θ.τ.Κ. έχει διαδοθεί σε όλο τον κόσμο, έχει ενσωματωθεί στις θεατρικές παραδόσεις των χωρών που παίζεται και εξαπλώνεται ολοένα και περισσότερο.

Θέατρο του Καταπιεσμένου στους δρόμους του Νεπάλ

Θέατρο του Καταπιεσμένου στους δρόμους του Νεπάλ

Στην εποχή μας, εποχή έντονης κρίσης σε πολιτισμικό και κοινωνικό επίπεδο, το Θ.τ.Κ. αγκαλιάζει τον ακτιβισμό και γίνεται ουσιαστικό εργαλείο παρέμβασης. Η συμμετοχή των ανθρώπων στις παραστάσεις είναι μεγάλη, καθώς έχουν την ασφάλεια να δράσουν ή όπως λέει ο Boal «να κάνουν πρόβα». Η πιο γνωστή ομάδα Θ.τ.Κ. στην Ελλάδα είναι η Ακτιβιστική Ομάδα του Θεάτρου του Καταπισμένου, που ξεκίνησε απ’ του κόλπους της Διεθνούς Αμνηστίας και που φέτος συμπληρώνει 4 χρόνια ζωής. Οι δύο παραστάσεις που έχει παρουσιάσει ως τώρα, με τίτλο Μικρές Σκηνές Καθημερινής Βίας Ι και Μικρές Σκηνές Καθημερινής Βίας ΙΙ, έχουν παρουσιαστεί σε φεστιβάλ, σχολεία, κέντρα απεξάρτησης, κατασκηνώσεις, πολιτιστικά κέντρα, καταλήψεις και θέατρα. Έχουν γίνει προτάσεις κι έχουν προκύψει πραγματικές λύσεις για προβλήματα όπως η αδυναμία απόκτησης ιθαγένειας για τα παιδιά των μεταναστών στην Ελλάδα, ο ρατσισμός και η βία από τους οπαδούς της Χρυσής Αυγής. Τον Σεπτέμβριο του 2013, στην Αγία Άννα Ευβοίας, έγινε η πρώτη θεατρική κατασκήνωση Θ.τ.Κ., στην οποία συμμετείχαν όλες οι ελληνικές ομάδες του Θ.τ.Κ, από Αθήνα, Πάτρα, Ναύπλιο και Τρίκαλα, διοργάνωση που δείχνει την εξάπλωση του είδους στη χώρα μας και τη δημοφιλία του. Όσοι επιθυμούν να ακολουθήσουν τη δράση της ομάδας και να παρακολουθήσουν από κοντά παράσταση μπορούν να ενημερώνονται από την ιστοσελίδα του Θ.τ.Κ. στην Ελλάδα (http://theatreoftheoppressedgreece.wordpress.com).

Το κείμενο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Φεβρουάριο του 2014 στην εβδομαδιαία εφημερίδα Σύγχρονη Έκφραση.

 

 

Θεατρικό μουσείο – Ξεχνώντας το ελληνικό θέατρο

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο τεύχος 1 της εβδομαδιαίας εφημερίδας Σύγχρονη Έκφραση (21/12/2013)

Ξεχνώντας το ελληνικό θέατρο
Tο κλείσιμο του Κέντρου Μελέτης και Έρευνας του Ελληνικού Θεάτρου ή όπως το λένε οι περισσότεροι απλά του Θεατρικού Μουσείου, είναι ένα θέμα που απασχόλησε για ένα μικρό χρονικό διάστημα τον ελληνικό τύπο -κυρίως τον έντυπο- και μετά απλά ξεχάστηκε. Το Μουσείο αδυνατεί να λειτουργήσει εξαιτίας της παύσης της χρηματοδότησής του από το Υπουργείο Πολιτισμού και την τελευταία τριετία υπολειτουργεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε να καθίσταται αδύνατη η έρευνα. Τι γίνεται με τη συλλογή των δεδομένων τώρα που το Μουσείο δε λειτουργεί, αλλά και συντήρηση του σπανιότατου και μοναδικού αρχείου του; Πώς μπορεί κάποιος φοιτητής από τα τέσσερα τμήματα θεατρολογίας της Ελλάδας ή οποιοσδήποτε ερευνητής να εκπονήσει την έρευνά του και να τεκμηριώσει τα δεδομένα του; Το κενό που αφήνει πίσω του το κλείσιμο του Κέντρου Μελέτης και Έρευνας του Ελληνικού Θεάτρου είναι πραγματικά δυσαναπλήρωτο και επηρεάζει καθοριστικά την επιστημονική μελέτη και παραγωγή επιστημονικού λόγου στην Ελλάδα.

1419957_10151997541563934_1814794465_nΜια μικρή αναδρομή
Το Θεατρικό Μουσείο είναι φορέας με μακρά ιστορία. Ιδρύθηκε το 1938 από την Εταιρεία Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων και από τότε δεν σταμάτησε να πλουτίζει το αρχείο και τις συλλογές του. Στους χώρους του, στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων στην οδό Ακαδημίας 50,  εκτίθονταν κοστούμια, μακέτες και θεατρικά αντικείμενα. Σημαντικότατο όμως ήταν και το αρχείο του Κέντρου Μελέτης και Έρευνας του Ελληνικού Θεάτρου: θεατρικά προγράμματα, αποκόμματα δημοσιευμάτων, φωτογραφικό υλικό, βιντεοσκοπημένες παραστάσεις , ενημερωμένη βιβλιογραφία θεατρικών έργων και θεατρολογικών μελετών. Εκεί μπορούσε ο ερευνητής να χρησιμοποιήσει τη βάση δεδομένων για να έχει στοχευμένα αποτελέσματα στην έρευνά του και να βρει σπάνιο υλικό τεκμηρίωσης. Γενιές θεατρολόγων, θεατρόφιλων και συγγραφέων πέρασαν ώρες και μέρες ερευνώντας το θεατρικό παρελθόν, τόσο στο Θεατρικό Μουσείο στην οδό Ακαδημίας και στη Θεατρική Βιβλιοθήκη που είχε μεταφερθεί στην οδό Καραμανλάκη στα Πατήσια, λόγω έλλειψης χώρου.

Είχε αρχίσει να γίνεται λόγος για τις δυσκολίες της συντήρησης του Μουσείου αρκετό καιρό πριν από το κλείσιμό του. Μάλιστα το 2010 ο τότε δήμαρχος Νικήτας Κακλαμάνης είχε υποσχεθεί πως θα παρέχει στο Μουσείο έναν νέο χώρο στέγασης στην οδό Μητροπόλεως, που θα μείωνε αρκετά το κόστος λειτουργίας του, αλλά και τα προβλήματα που προέκυπταν στην συντήρηση του υλικού εξαιτίας του εντελώς ακατάλληλου περιβάλλοντος (η υγρασία δημιουργούσε τεράστια φθορά). Το σχέδιο αυτό δεν πραγματοποιήθηκε και αργότερα, την άνοιξη του 2011, έγινε λόγος για μεταστέγασή του στο Πάρκο Ελευθερίας. Ταυτόχρονα, και προκειμένου να πραγματοποιηθεί αυτό, γινόταν προσπάθεια να βρεθεί λύση για την κάλυψη των χρεών του Μουσείου, μέσω τροποποιήσεων στη νομική μορφή του και επιχορηγήσεων που δε δόθηκαν ποτέ. Οι υπάλληλοι του Μουσείου προχώρησαν σε επίσχεση εργασίας, συλλέχθηκαν υπογραφές για να αποφευχθεί το χειρότερο, γράφτηκαν άρθρα κι όμως τίποτα δεν έγινε. Στις αρχές του 2013 το Μουσείο μπήκε σε ειδικό κωδικό του Υπουργείου, για επιδότηση ύψους 254.000 ευρώ για το τρέχον έτος. Παράλληλα, το προσωπικό του μουσείου μειώθηκε στο μισό, λόγω αποχωρήσεων και συνταξιοδοτήσεων και οι εναπομείναντες υπάλληλοι σχεδίασαν τη λειτουργία του μουσείου ώστε να καλύπτεται από το ποσό της επιδότησης. Γι αυτό το λόγο μάλιστα, αποφάσισαν να μειώσουν τους μισθούς τους στο μισό, προκειμένου να είναι βιώσιμη η λύση. Παρ’ όλα αυτά, τα μόνα χρήματα που έχουν δοθεί από το Υπουργείο είναι οι ληξιπρόθεσμες οφειλές του 2011 και οι υπάλληλοι συνεχίζουν απλήρωτοι από τις αρχές του 2012. Το μεγαλύτερο ζήτημα όμως, αυτό που φρενάρει τις διαδικασίες, είναι οι οφειλές προς το ΙΚΑ, θέμα για το οποίο ο πρόεδρος Κώστας Γεωργουσόπουλος βρίσκεται συχνά στα δικαστήρια.  Η ενημέρωση του υλικού έχει σταματήσει, δεν συλλέγονται πια κριτικές και προγράμματα και δεν γίνονται μαγνητοσκοπήσεις παραστάσεων. Φυσικά δεν ενημερώνεται και η βάση καταγραφής παραστάσεων.

Ένας ερευνητής που θέλει να χρησιμοποιήσει το αρχείο του Θεατρικού Μουσείου θα πρέπει να βρει τηλεφωνικώς τους εργαζόμενους, να έρθει σε επαφή μαζί τους ζητώντας πολύ συγκεκριμένα στοιχεία, ώστε να κλείσει ραντεβού και να εξυπηρετηθεί σε συγκεκριμένες ώρες. Η ιστοσελίδα του Μουσείου, όπου επίσης κάποιος εύρισκε υλικό, δε λειτουργεί. Με λίγα λόγια δεν μπορεί κάποιος να αφιερώσει τον χρόνο που χρειάζεται για την έρευνά του και άρα αυτή η έρευνα δεν μπορεί να έχει μεγάλο εύρος. Ο ερευνητής θα πρέπει να καταφεύγει σε πλάγιες οδούς, που δεν μπορούν να του διασφαλίσουν πληρότητα. Η θεατρική βιβλιοθήκη είναι επίσης κλειστή και ανοίγει μόνο αν κάποιος ζητήσει κάτι συγκεκριμένο και φυσικά δε λειτουργεί καθόλου ο εκθεσιακός χώρος του Μουσείου.

Οι ερευνητές
Η Αγαθή Τέλη είναι μία περίπτωση ερευνήτριας που στάθηκε τυχερή της και κατάφερε να ολοκληρώσει την έρευνά της, παρά τις αντίξοες συνθήκες. Εκπονώντας την διπλωματική της εργασία για το μεταπτυχιακό πρόγραμμα του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, ήρθε στην Αθήνα τον Νοέμβριο του 2011 για να βρει αποκόμματα τύπου και θεατρικά προγράμματα. Το προσωπικό του Μουσείου είχε ήδη προχωρήσει σε επίσχεση εργασίας, παρόλα αυτά, έχοντας επίγνωση των προβλημάτων που δημιουργούνται, την εξυπηρέτησε κανονικά. «Ήταν πολύ ευγενικοί και προσπαθούσαν να βοηθήσουν με κάθε τρόπο ώστε να μην χρειαστεί να ξανακατέβω στην Αθήνα. Αν δεν ήταν αυτοί δεν θα μπορούσα να τελειώσω την έρευνα», λέει η Αγαθή.

1468335_10151997541568934_349606824_oΗ Ιωάννα Αλεξανδρή, διδακτορική φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, έχει συναντήσει πολλές δυσκολίες στην έρευνά της. Το θέμα της έχει να κάνει με την «όψη» του θεάτρου και θα χρειαστεί αναπόφευκτα βιντεοσκοπημένες παραστάσεις και φωτογραφικό υλικό. «Το γεγονός ότι δε λειτουργεί το Θεατρικό Μουσείο θα με αναγκάσει στην αναζήτηση αυτών των παραστάσεων μέσω άλλων οδών (από θέατρα, συντελεστές κλπ), κάτι που είναι οπωσδήποτε χρονοβόρο και δυσλειτουργικό», λέει η Ιωάννα, ενώ όσον αφορά την εύρεση θεατρικών έργων, γνωρίζει πως υπάρχουν κάποια που δε θα βρει ποτέ, καθότι είναι ανέκδοτα και υπάρχουν μόνο στη Θεατρική Βιβλιοθήκη.  «Αυτός είναι ένας λόγος που με προσανατολίζει στο να τροποποιήσω το θέμα της διατριβής μου».

Η Τώνια Καράογλου είχε αναλάβει να δημιουργήσει για το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας μία βάση δεδομένων με φωτογραφίες, αποκόμματα και πληροφορίες που αφορούν την πρακτική του θεάτρου και την «όψη» της παράστασης, με σκοπό τoν εμπλουτισμό της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών στο σχολείο πέραν της θεωρητικής διδασκαλίας τους ως κείμενο. Για όσο καιρό λειτουργούσε το Θεατρικό Μουσείο ήταν η κύρια πηγή της, μετά όμως η έρευνά της άρχισε να συναντά σημαντικές δυσκολίες. «Κατά πρώτον, όσον αφορά τα δημοσιεύματα, έπρεπε πια να καταφύγω σε άλλες βιβλιοθήκες, όπως αυτή της Βουλής, όπου αναγκαστικά διέτρεχα ολόκληρες τις εφημερίδες προκειμένου να βρω άρθρα του ενδιαφέροντός μου, αφού δεν υπήρχε πια η δυνατότητα να καταφύγω κάπου όπου θα φυλάσσονταν μονάχα τα θεατρικά δημοσιεύματα. Επιπλέον, προγράμματα και φωτογραφίες έμειναν πια απροσπέλαστα για μένα, και έπρεπε να τα αναζητώ με άλλους τρόπους (προσωπικά αρχεία, επαφές με καλλιτέχνες, ίντερνετ) ή απλώς να τα… ξεχάσω. Μέχρι αρκετά πρόσφατα, η ιστοσελίδα του Μουσείου μού προσέφερε λύσεις, καθώς ένα -πολύ μικρό, δυστυχώς- μέρος του φωτογραφικού και λοιπού αρχείου του ήταν διαθέσιμο σε ψηφιακή μορφή. Δυστυχώς, η ιστοσελίδα δεν λειτουργεί πια, οπότε πάει και αυτή η λύση…».

Και τώρα τι;
«Κάθε είκοσι ημέρες είμαι στα δικαστήρια για την εκδίκαση των χρεών. Οι δικαστές πλέον γελάνε», λέει ο Πρόεδρος του Θεατρικού Μουσείου Κώστας Γεωργουσόπουλος. «Η δίκη πάει από αναβολή σε αναβολή και εν τω μεταξύ το ποσό του χρέους αυξάνεται». Παρά τις επίμονες πιέσεις και τα συνεχή τηλεφωνήματα στο Υπουργείο Πολιτισμού, δεν είχε οριστεί κανένα ραντεβού με την ηγεσία του μέχρι πρόσφατα. Το πρόσφατο ραντεβού δε, που είχε οριστεί για την Παρασκευή 8 Νοεμβρίου 2013, ακυρώθηκε λίγο πριν την ώρα συνάντησης.

Τα ζητήματα που προκύπτουν είναι πολλά. Πρωτίστως, το γεγονός πως η πολιτεία δεν δίνει μία λύση για τη λειτουργία του επίσημου κέντρου μελέτης και έρευνας του θεάτρου, απαξιώνοντας την ιστορία του, την έρευνα ετών και την ανάγκη των ερευνητών. Επίσης, τι μπορεί να γίνει τώρα που η έρευνα έχει σταματήσει τα τελευταία χρόνια; Πώς θα καλυφθεί το κενό στην πληροφορία; Πότε θα μπορέσει το Μουσείο να λειτουργήσει ξανά όπως πριν; Η δυσλειτουργία του Μουσείου και η συμπεριφορά της πολιτείας είναι ενδεικτική για την γενικότερη πολιτική απέναντι σε ό,τι σήμερα θεωρείται «δευτερεύουσας ανάγκης» μέσα στην κρίση: αδιαφορία, απαξίωση και τελικά καταστροφή. Ας ελπίσουμε να μπορέσει στη συγκεκριμένη περίπτωση να διασωθεί με κάποιον τρόπο ο μοναδικός φορέας διαφύλαξης της ιστορίας του ελληνικού θεάτρου.

Τραγωδία

Από τις καλοκαιρινές παραγωγές του 2013 έχω καταφέρει μέχρι στιγμής να δω δύο τραγωδίες. Στη μία κατέφθασα με πολύ λίγες προσδοκίες και στην άλλη με αρκετές προσδοκίες. Στην πρώτη περίπτωση, που αφορούσε τη «Μήδεια» σε σκηνοθεσία Σπύρου Ευαγγελάτου θα έλεγα πως «έπεσα μέσα», στη δεύτερη, που αφορούσε τις «Τρωάδες» του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Πάτρας θα έλεγα ότι δυστυχώς διαψεύστηκα. Και στις δύο περιπτώσεις, η παραγωγή παρουσιάστηκε με ένα ξεχωριστό στοιχείο που διαφημίστηκε δεόντως.

midia_sliderΣτη «Μήδεια», παράσταση με την οποία επέστρεψε ο Σπύρος Ευαγγελάτος στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, τα στοιχεία αυτά ήταν «μορφολογικά», όπως ανέφερε ο ίδιος, δηλαδή πρώτον το ότι όλοι οι ρόλοι ερμηνεύονταν από άντρες, με τον Γιώργο Κιμούλη επικεφαλής στο ρόλο της Μήδειας, και δεύτερον το γεγονός πως όλοι έπαιζαν με μάσκες. Η σκηνοθεσία, πέραν των δύο παραπάνω στοιχείων που δεν δικαιολόγησαν στο ελάχιστο την ύπαρξή της επί σκηνής,  δεν είχε καμία απολύτως πρόταση, ούτε όσον αφορά την προσέγγιση του έτσι κι αλλιώς πετσοκομμένου κειμένου, ούτε όσον αφορά τις ερμηνείες. Οι ηθοποιοί της παράστασης μάλλον αφέθηκαν να ενεργήσουν κατά βούληση, με πιο ενοχλητικές παρουσίες αυτές του Τάσου Νούσια και κυρίως αυτή του Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλου, τόσο κινησιολογικά και φωνητικά, όσο και εν γένει ερμηνευτικά. Ο πρωταγωνιστής της παράστασης, Γιώργος Κιμούλης, παρότι διατηρεί για πολλούς το χάρισμα να καθηλώνει με το υποκριτικό του βάρος, φάνηκε διεκπεραιωτικός. Ο χορός, πλήρως αντρικός και αυτός, ήταν σίγουρα η πιο αξιοπρεπής παρουσία της παράστασης. Μέσα στο μικρό δημοτικό θέατρο της Ηλιούπολης, βέβαια, η παράσταση φαινόταν να ασφυκτιά, τα χρωματιστά κοστούμια του Γιώργου Πάτσα φαίνονταν παράταιρα, πολύ περισσότερο δε το σκηνικό, μια μεγέθυνση φωτογραφίας ενός αγάλματος που παριστάνει ένα παιδί, η μόνη αναφορά σε παιδί στην παράσταση (τα μέρη που εμφανίζονται τα παιδιά έχουν αφαιρεθεί). Εν κατακλείδι, καμία ουσιαστική πρόταση από την παράσταση που θα μπορούσε να έχει παρουσιαστεί αρκετά χρόνια πριν, ελάχιστο το ενδιαφέρον για το βλέμμα του θεατή, παρά τους αξιόλογους συντελεστές της.

Δεύτερη παράσταση αξιώσεων, αυτή των «Τρωάδων» από το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Πάτρας. Όχι μόνο για τη σκηνοθεσία του νέου τιμονιέρη του Οργανισμού, Θοδωρή Αμπαζή, που έχει φέρει νέο αέρα σε ολόκληρη την πόλη, μεταμορφώνοντας το Θέατρο σε έναν δραστήριο οργανισμό που διεκδικεί να έχει κύριο λόγο στην πατρινή πραγματικότητα. Προσωπικά ήταν η δεύτερη φορά που ταξίδεψα στην Πάτρα, μόνο και μόνο για να δω παράσταση του ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ., γιατί θεώρησα πως επρόκειτο για ένα ξεχωριστό γεγονός (η πρώτη φορά ήταν τα Χριστούγεννα, για τον «Πλούτο» σε σκηνοθεσία του Τσέζαρις Γκραουζίνις και για τη συζήτηση με τους συντελεστές που ακολούθησε). Αυτή τη φορά, η παράσταση των «Τρωάδων» στα ερείπια του Κάστρου της Πάτρας, που λειτούργησαν σαν φυσικό σκηνικό, ήταν αρκετή ως αφορμή για το ταξίδι, αφού θα παιχτεί εκεί μόνο για λίγες παραστάσεις κι έπειτα θα περιοδεύσει στην Ελλάδα, περνώντας και από την Επίδαυρο (στις 23 και 24 Αυγούστου).

troades-7_600x315

Με εξαίρεση το εκπληκτικό backround του κάστρου της Πάτρας, οι «Τρωάδες» ήταν μία απογοήτευση. Επί σκηνής βρισκόταν, εκτός από τους ηθοποιούς και η Ορχήστρα Νυκτών Εγχόρδων της Πάτρας, με αποτέλεσμα να υπάρχουν ταυτόχρονα εντός οπτικού πεδίου περίπου 40 άτομα καθ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης. Κανένα υλικό της παράστασης όμως δεν έδεσε, οδηγώντας έτσι σε ένα απογοητευτικό και αρκετές φορές ενοχλητικό αποτέλεσμα. Κάτι που δε διαφαινόταν από την αρχή, καθότι η παράσταση ξεκίνησε με μία υπέροχη σκηνή, όπου η Αθηνά-Κόρα Καρβούνη συνομιλεί με τον θεό Ποσειδώνα ανεβασμένη στα χαλάσματα. Η φωνή του Μιχαήλ Μαρμαρινού ηχεί σε όλο το κάστρο, ηχογραφημένη, και στο τέλος της το άγαλμα που είναι στη μέση της ορχήστρας σπάει και ξεπροβάλει ένας όμορφος νεαρός που βγαίνει τρέχοντας από τη σκηνή. Αυτή η ποιητική εικόνα δυστυχώς καμία σχέση δεν είχε με τη συνέχεια. Η Κόρα Καρβούνη χάθηκε μέσα στο χορό, ο οποίος εκτελούσε ακατανόητα φωνητικά και κινησιολογικά πονήματα. Η Εκάβη εμφανίστηκε ως πανκ, η  Κασσάνδρα ως μία κοινή τρελή, πολύ μακριά από οποιαδήποτε έννοια έκστασης, η Ανδρομάχη ως μία θυμωμένη γκρινιάρα, ο Ταλθύβιος πολύ κατώτερος των περιστάσεων, διαρκώς υπερβολικός, ο Μενέλαος ως βαρύμαγκας του ’90 και η Ελένη ως μία κοινή ψωνάρα. troades-4_600x315Η μονοδιάστατη ανάγνωση των ρόλων, κατά τα άλλα ερμηνευμένη ικανοποιητικά στις περισσότερες περιπτώσεις από τους ηθοποιούς, αφαίρεσε από την τραγωδία κάθε βάρος, κάνοντάς την σε αρκετές στιγμές να μοιάζει με παρωδία, ιδίως στη σκηνή Μενέλαου και Ελένης. Μάλιστα, στην παράσταση ο Μενέλαος υποκύπτει στην ομορφιά της Ελένης φιλώντας την στο στόμα και τελικά φεύγει ξωπίσω της, κουβαλώντας της και τη βαλίτσα! Επίσης, η στομφώδης, «ξερή» απαγγελία που υιοθέτησαν οι ηθοποιοί, χωρίς μάλιστα ποτέ να κοιτάζουν το πρόσωπο στο οποίο απευθύνονται, είναι κάτι που μάλλον έχει ξεπεραστεί. Δεν γνωρίζω αν η πρόθεση ήταν να γίνει μία νέα, μοντέρνα ανάγνωση των Τρωάδων, όμως προσωπικά θα επιλέξω να επιμείνω στο όραμα του νέου καλλιτεχνικού διευθυντή για τον Οργανισμό κι όχι στην παράσταση, επειδή θεωρώ πως το διακύβευμά του είναι πολύ μεγαλύτερο.

 

Μήδεια του Ευριπίδη
Θεατρικός Οργανισμός Ακροπόλ
Δημοτικό Θέατρο Ηλιούπολης, 8-7-2013

Συντελεστές: Μετάφραση Κ. Χ. Μύρης, σκηνοθεσία- δραματουργική επεξεργασία: Σπύρος Α. Ευαγγελάτος, σκηνικά: Γιώργος Πάτσας, κοστούμια: Γιάννης Μετζικώφ, μουσική: Θάνος Μικρούτσικος, μουσική διδασκαλία: Γιάννης Αναστασόπουλος, βοηθός σκηνοθέτη: Χριστιάννα Μαντζουράνη

Πρωταγωνιστούν: Γιώργος Κιμούλης, Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος, Τάσος Νούσιας, Μάνος Βακούσης, Νικόλας Παπαγιάννης, Νίκος Αναστασόπουλος, Δημήτρης Παπανικολάου.

Κορυφαίοι- Χορός: Τάσος Αλατζάς, Νίκος Αναστασόπουλος, Κωνσταντίνος Γιαννακόπουλος, Χάρης Γρηγορόπουλος, Δημήτρης Καραβιώτης, Σταύρος Καραγιάννης, Δημήτρης Καραμπέτσης, Δημήτρης Μόσχος, Δημήτρης Μυλωνάς, Δημήτρης Παπανικολάου, Παντελής Φλατσούσης, Γεράσιμος Σκαφίδας.

 

Τρωάδες του Ευριπίδη
ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Πάτρας
Κάστρο Πάτρας, 27/7/2013


Συντελεστές:
Μετάφραση: Έλσα Ανδριανού, σκηνοθεσία: Θοδωρής Αμπαζής, σκηνικό-κοστούμια: Ελένη Μανωλοπούλου, μουσική: Θοδωρής Αμπαζής, χορογραφία- Κίνηση: Ζωή Χατζηαντωνίου, φωτισμοί: Αλέκος Αναστασίου, επεξεργασία μουσικού υλικού: Μιχάλης Παπαπέτρου, βοηθοί Σκηνοθέτη: Ελεάννα Τσίχλη, Κύνθια Βουκουβαλίδου, βοηθός σκηνογράφου: Τίνα Τζόκα, βοηθός μουσικού: Μιχάλης Παπαπέτρου

∆ιανομή: Εκάβη: Άννα Κοκκίνου, Ελένη: Κατερίνα ∆ιδασκάλου, Αθηνά: Κόρα Καρβούνη, Ανδρομάχη: ∆ανάη Σαριδάκη, Κασσάνδρα: Τζωρτζίνα ∆αλιάνη, Μενέλαος: Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης, Ταλθύβιος: Απόστολος Πελεκάνος, Ποσειδώνας (φωνή): Μιχαήλ Μαρμαρινός

Χορός: Κέλυ Γιακουμάκη, Αναστασία Κατσιναβάκη, Κατερίνα Λάττα, Φιλιώ Λούβαρη, Μαρία Παρασύρη, Ελίνα Ρίζου, Αντιγόνη Φρυδά,
Συμμετέχει ο Γιώργος Ζυγούρης

Ορχήστρα Νυκτών Εγχόρδων Δήμου Πατρέων «Θανάσης Τσιπινάκης»

Σαμία Θ.Ο.Κ. : Οι καλές προθέσεις ανταμείβονται

Το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό cityvibes: http://www.city-vibes.gr/

Ο Αλκίνοος Ιωαννίδης με τον εξαιρετικό χορό.

Ο Αλκίνοος Ιωαννίδης με τον εξαιρετικό χορό.

Έχουν περάσει πάρα πολλά χρόνια από τότε που ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου παρουσίασε για πρώτη φορά τη Σαμία του Μενάνδρου, σε σκηνοθεσία Εύη Γαβριηλίδη και στη θρυλική πια μετάφραση του Γιάννη Βαρβέρη. Έχουν επίσης περάσει τέσσερα χρόνια χωρίς καμία εμφάνιση του Θ.Ο.Κ. στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου. Με την αναβίωση της απόλυτης επιτυχίας του 1993, λοιπόν, τη Σαμία του, επέλεξε να επανέλθει ο Οργανισμός στο αργολικό θέατρο, στη μοναδική του εμφάνιση σε ελληνικό έδαφος φέτος το καλοκαίρι και τελευταία παρουσίαση της παράστασης γενικά.

Το δυστυχώς λιγοστό κοινό της Παρασκευής, αντάμειψε με άφθονο και ενθουσιώδες χειροκρότημα τους ηθοποιούς και τους συντελεστές της παράστασης. Συνολικά και τις δύο ημέρες, μόλις 5.500 θεατές παρακολούθησαν την παράσταση. Ο Εύης Γαβριηλίδης έχει «διαβάσει» και αποδώσει την αττική κωμωδία του Μενάνδρου, που είναι έτσι κι αλλιώς πολύ διαφορετική από την φορτωμένη με πολιτικά νοήματα αριστοφανική, σαν αθηναϊκό κωμειδύλλιο των αρχών του 20ου αιώνα. Η ευγένεια με την οποία συμπεριφέρονται οι ήρωες, κυρίως ο Μοσχίων προσπαθώντας να συγκαλύψει το ότι έχει ήδη κάνει παιδί με την αγαπημένη του Πλαγγόνα εκτός γάμου, δημιουργούν παρεξηγήσεις που λύνονται τελικά μέσα σε ένα γαμήλιο γλέντι.

Οι Αλ. Ιωαννίδης και Κ. Δημητρίου σε μία από τις ξεκαρδιστικές σκηνές της παράστασης.

Οι Αλ. Ιωαννίδης και Κ. Δημητρίου σε μία από τις ξεκαρδιστικές σκηνές της παράστασης.

Δεν μπορεί κανείς να πει πως η παράσταση δεν είχε ελλείψεις, όμως τα θετικά στοιχεία της ήταν τόσες πολλά που τελικά κυριαρχούν. Ως κύριες αρετές θα ανέφερα την απλότητα και την ευθύτητα στην ανάγνωση. Χωρίς να υπάρχει προσπάθεια για κρυμμένα νοήματα, το χιούμορ και το γέλιο βασίστηκε αποκλειστικά στα πρωτογενή συστατικά του θεάτρου: τους χαρακτήρες και τις καταστάσεις. Η εύστοχη τελικά σκηνοθεσία του Γαβριηλίδη, κατάφερε να δημιουργήσει και το ένα και το άλλο, υποστηρίχτηκε δε από πολύ καλές ερμηνείες. Θα ήταν άδικο να μην ξεχωρίσουμε τον Δημέα του Κώστα Δημητρίου, που προκαλούσε και το περισσότερο γέλιο με την παλιοκαιρισμένη του αυτοπεποίθηση, την γεροντική ζήλια του, και κυρίως τις κινήσεις (με αποκορύφωμα το μητσοτακικό τικ) και τις μούτες του. Ο Αλκίνοος Ιωαννίδης έπαιζε με τόση άνεση και επάρκεια που ήταν αδύνατον να φανταστείς πως έχει τόσα χρόνια να εξασκήσει τα υποκριτικά του εργαλεία. Ο χορός και οι χορογραφίες του Ισίδωρου Σιδέρη ήταν πάντα ένα θέαμα που κρατούσε το βλέμμα. Χάρη στη σκηνοθεσία και τους ηθοποιούς, η παράσταση γέμισε με ατάκες που ακούγονταν σωστά, σιωπές και γκριμάτσες που δημιουργούσαν νόημα, ξεκαρδιστικές καταστάσεις που απαιτούσαν ακρίβεια και μέτρο. Το συναίσθημα με το οποίο φύγαμε από το θέατρο ήταν μία απέραντη γλύκα. Γιατί, όπως συζητούσαμε στο τέλος, τελικά μπορούμε να γελάσουμε και με κάτι που δεν παραπέμπει απαραίτητα σε οικεία κακά, αλλά είναι παραπάνω από επαρκές σε ποιότητα και σωστά δουλεμένο.

Δεν γίνεται, τέλος, να μην αναφερθεί κανείς στην εξαιρετική μετάφραση του Γιάννη Βαρβέρη, που ουσιαστικά ανάπλασε και ξανάγραψε συμπληρώνοντας το αρχαίο κείμενο, μία μετάφραση σε πλήρη καθαρεύουσα, τόσο κωμική που τελικά αναδείχθηκε πρωταγωνίστρια. Δυστυχώς, για κάποιον περίεργο λόγο, στο πρόγραμμα της παράστασης δε φαίνεται πουθενά πως ο Γιάννης Βαρβέρης έχει πεθάνει!

Σαμία του Μενάνδρου
Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου
19-20 Ιουλίου 2013

Μετάφραση: Γιάννης Βαρβέρης, σκηνοθεσία: Εύης Γαβριηλίδης, σκηνικά-κοστούμια: Γιώργος Ζιάκας, μουσική: Μιχάλης Χριστοδουλίδης, χορογραφία: Ισίδωρος Σιδέρης, σχεδιασμός φωτισμών: Γιώργος Κουκουμάς, διδασκαλία τραγουδιών: Μάρω Σκορδή, βοηθός σκηνοθέτη: Νάγια Αναστασίαδου, βοηθός χορογράφου: Στέλλα Κρούσκα, βοηθός σκηνογράφου: Κρίστη Πολυδώρου, ζωγραφική εκτέλεση σκηνικού: Δημήτρης Σάββα, graffiti: Δημήτρης Μάρκου

Ερμηνεύουν (με σειρά εμφάνισης):
Προκόπης Αγαθοκλέους (Περαστικός), Θέα Χριστοδουλίδου (Τροφός), Αλκίνοος Ιωαννίδης (Μοσχίων), Νιόβη Χαραλάμπους (Πλαγγόνα), Στέλα Φυρογένη (Χρυσίς), Κώστας Δημητρίου (Δημέας), Δημήτρης Αντωνίου (Νικήρατος), Άννα Γιαγκιώζη (Μητέρα Πλαγγόνας), Σπύρος Σταυρινίδης (Παρμένων), Σταύρος Λούρας (Μάγειρος)
Χορός:
Νεοκλής Νεοκλέους, Στέλλα Κρούσκα, Σώτος Σταυράκης, Χριστίνα Χριστόφια, Αλέξανδρος Παρίσης, Μαργαρίτα Ζαχαρίου, Μάριος Κωνσταντίνου, Ανδρέας Κούτσουμπας, Νίκη Δραγούμη, Άντρη Κυριάκου, Ανδρέας Φυλακτού, Κωνσταντίνος Γαβριήλ

Τ.Οστερμάιερ: Αμφισβητώντας τη δημοκρατία

2006050600058_120445761Ένας εχθρός του λαού
Σαουμπίνε – σκηνοθ. Τόμος Οστερμάιερ
Φεστιβάλ Αθηνών 2013
Πειραιώς 260-Χώρος Δ, 3-5 Ιουλίου 2013

Το άρθρο δημοσιεύτηκε και στο περιοδικό cityvibes – www.city-vibes.gr/ 

Οι φορές που μία παράσταση κατορθώνει να δημιουργήσει κάτι παραπάνω από μία ωραία ή ενδιαφέρουσα ή απλώς μία κάποια ευχάριστη βραδιά για τους θεατές της είναι σπάνιες. Οι φορές που μία παράσταση αποτελεί η ίδια ένα ξεχωριστό και δυνατό γεγονός χαράσσονται στη μνήμη των ανθρώπων έντονα, ίσως και για πάντα. Ο Τόμας Οστερμάιερ δημιούργησε μία θύελλα στον χώρο της Πειραιώς 260, μία θύελλα που συνεπήρε το κοινό, τόσο αυτή τη μερίδα του που αντέδρασε με άκρατο ενθουσιασμό, όσο και αυτό που σηκώθηκε και έφυγε στα μισά ή δε χειροκρότησε στο τέλος. Γιατί ο Εχθρός του λαού ήταν τελικά μία παράσταση τόσο αμφιλεγόμενη, όσο και οι απόψεις του κάθε θεατή για τη σύγχρονη πραγματικότητα.

Ο Οστερμάιερ είναι γνωστός για την εμμονή του να «πειράζει» κλασσικά κείμενα, να παίρνει αυτά που ξέρουμε καλά και ίσως έχουμε αρχίσει να βαριόμαστε και να τα προσεγγίζει με τέτοιο τρόπο ώστε να αναδεικνύει την επικαιρότητά τους. Στο παρελθόν έχουμε δει στην Ελλάδα σκηνοθεσίες του έργων του Σαίξπηρ, του Τέννεσση Ουίλιαμς και του Ίψεν, όλες στα πλαίσια του Ελληνικού Φεστιβάλ. Φέτος, ο Οστερμάιερ μας ήρθε με έναν Ίψεν που έμοιαζε σα να έχει γραφτεί μόλις χτες, με μία επικαιρότητα φυσική, αλλά και επιτακτική, ενοχλητική, πικρή. Βρισκόμαστε πάντα στη μικρή λουτρόπολη σε κάποια επαρχία της Γερμανίας, όπου ο ήρωας, ο γιατρός Στόκμαν δουλεύει στα φημισμένα ιαματικά λουτρά που έχουν μετατρέψει την πόλη σε πηγή πλούτου για τους κατοίκους της. Ένας ιδεαλιστής νέος, που όταν γυρνάει σπίτι του τού αρέσει να παίζει μουσική με τη γυναίκα και τους φίλους του, που αγωνίζεται για το δίκαιο, ένα δίκαιο που για τον ίδιο δεν επιδέχεται αμφισβήτηση. Ή μήπως όχι; Όταν ο νεαρός Στόκμαν ανακαλύπτει πως τα νερά των λουτρών είναι μολυσμένα, θεωρεί αυτονόητο πως όλοι θα συμφωνήσουν πως η κατάσταση πρέπει να αποκαλυφθεί και να διορθωθεί, αφού πρόκειται για μια σοβαρή απειλή για τη δημόσια υγεία.

Volksfeind-2005Όμως, ένας-ένας οι συγγενείς, οι φίλοι και οι γνωστοί του γυρνάνε εναντίον του, καθιστώντας τον ίδιο εχθρό για την πόλη, έναν εχθρό του λαού. Έχει συμβεί άπειρες φορές στη σύγχρονη πραγματικότητα, το βλέπουμε και να συμβαίνει και πάνω στη σκηνή, που γίνεται ένας σκληρός καθρέφτης της. Αρχικά ο δήμαρχος της πόλης, που τυγχάνει και αδερφός του, τον επισκέπτεται κατηγορώντας τον πως ενήργησε κρυφά και απειλώντας τον πως θα τινάξει στον αέρα τη ζωή όλων των κατοίκων της πόλης. Ο Πρόεδρος της ένωσης όσον νοικιάζουν καταλύματα στους λουόμενους αποσύρει σιγά-σιγά την υποστήριξή του, η σύζυγός του ξεκαθαρίζει πως έχουν ένα παιδί να θρέψουν και πρέπει να σοβαρευτεί, ακόμα κι οι ενθουσιώδεις φίλοι του, οι δημοσιογράφοι που επέμεναν να δημοσιεύσουν το άρθρο του καταλήγουν να τον βρίζουν. Είναι για όλους ένας περίεργος τύπος, επικίνδυνος για το συμφέρον τους, αυτός που είναι τόσο αυταπόδεικτο πως έχει δίκαιο.

Το δυνατότερο, όμως σημείο της παράστασης δεν είναι αυτό. Εκεί που ο Στόκμαν είναι πια κυνηγημένος απ’ όλους, αποφασίζει να κάνει μία δημόσια συγκέντρωση για να μιλήσει ο ίδιος στον κόσμος (η σκηνή του δημαρχείου στον Ίψεν). Ο Οστερμάιερ έχει αντικαταστήσει το κομμάτι αυτό από το έργο του Ίψεν, με ένα πολιτικό κείμενο του 2007, που κυκλοφόρησε ευρέως μέσω ίντερνετ, το το «L’ insurrection qui vient», γραμμένο από μια ανώνυμη ομάδα, κείμενο που ως κύρια θέση υποστηρίζει πως η ίδια η οικονομία είναι η κρίση. Μετά από την εκφώνηση του λόγου, ο Οστερμάιερ δίνει το λόγο στο κοινό, ενσωματώνοντας την τεχνική του Θεάτρου Forum στην παράσταση. Κι εκεί γίνεται η αποκάλυψη. Η τρικυμία εν κρανίω που επικρατεί σε όλους μας γίνεται τόσο εμφανής, που σου κόβεται η ανάσα. Κάποιοι βρίζουν τους ηθοποιούς, κάποιοι συμφωνούν και λένε μπράβο, κάποιοι λένε πως πρέπει να τα τινάξουμε όλα στον αέρα και να αρχίσουμε από την αρχή. Κυρίως όμως, το ερώτημα που πλανάται επιτακτικά είναι: τι μπορούμε να κάνουμε επιτέλους; Είναι τόσο εμφανές πια ότι είμαστε δεμένοι πισθάγκωνα από τα οικονομικά συμφέροντα, ότι όλα κινούνται με βάση αυτά, ότι τα νήματα κινούνται ανεξάρτητα από την κοινή λογική. Μία αίσθηση εγκλωβισμού κυριαρχεί. Κανείς δεν μπορεί να προτείνει κάτι ως λύση. Περιέργως όμως, είναι δύσκολο να ταυτιστεί κανείς με τον Στόκμαν. Ο λόγος που επέλεξε ο Οστερμάιερ για να εκφωνήσει ο ήρωας δημιουργεί αμέσως αποστάσεις από αυτόν, καθώς έχει πολλές αδυναμίες, γενικεύσεις, είναι πολύ έντονα κομμουνιστικός σε κάποια σημεία. Αμέσως το κοινό αρχίζει να αμφιβάλει.

7A467C38AA7A3D7C3486215DE27084B2Και η αμφιβολία αυτή συνεχίζεται, καθώς ο Οστερμάιερ αλλάζει το τέλος του έργου, αφήνοντάς το ανοιχτό, αλλά με μία έντονη υποψία πως και ο Στόκμαν τελικά εντάσσεται με τη θέλησή του στο σύστημα. Ο σκηνοθέτης δηλώνει πως ακριβώς αυτό ήθελε να αποφύγει στην παράστασή του, να συμπαθήσουν οι θεατές τον Στόκμαν, να ταυτιστούν μαζί του. Αντίθετα, θέλησε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις ώστε να στοχαστεί κάποιος πάνω στον τρόπο λειτουργίας της σημερινής δημοκρατίας, που παγιδεύει τον πολίτη και τον σπρώχνει σε έναν τρόπο ζωής εντελώς ενάντια σε ό,τι θα θεωρούταν σωστό και δίκαιο. Φτάνει έτσι σε μία ουσιαστική αμφισβήτηση της ίδιας της δημοκρατίας. Το συμφέρον των πολλών, στο συγκεκριμένο έργο είναι η απάτη και αυτή επιλέγουν να ακολουθήσουν. Τι κάνουμε εμείς στη δική μας ζωή; Πόσο αντέχουμε να πηγαίνουμε κόντρα στο ρεύμα και τι στοιχίζει αυτό;

Δεν ξέρω αν έχει νόημα να μιλήσει κανείς για τις ερμηνείες, τα σκηνικά και τα άλλα στοιχεία της παράστασης, όταν πρόκειται για μια εμπειρία τόσο δυνατή και τόσο έντονα εγκεφαλική. Αυτό που έγινε μέσα στην Πειραιώς 260 ήταν κάτι πρωτόγνωρο. Θεωρώ ότι με την παράσταση αυτή του Οστερμάιερ, πολύ πιο μεστή από τις προηγούμενες που έχουμε δει, το θέατρο βρήκε την ουσία του, έκανε ένα ουσιαστικό σχόλιο πάνω στη ζωή, δημιούργησε αντιδράσεις και σκέψεις. Μια εμπειρία που μάλλον θα μείνει αξέχαστη.

Κρίμα που είναι πόρνη

Κρίμα που είναι πόρνη -Cheek by Jowl
Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών Ιδρύματος Ωνάση – Παρασκευή 21/12/2012

Οι λόγοι για τους οποίους κάποιος καταφέρνει να αφοσιωθεί στην παρακολούθηση μίας παράστασης ποικίλουν και δεν οφείλονται πάντα στην ποιότητα του ίδιου του θεάματος, αλλά και στη διάθεση με την οποία προσέρχεται σε αυτό ο θεατής. Αυτή πάλι η διάθεση του θεατή, μπορεί να οφείλεται και η ίδια σε διάφορους λόγους, προσωπικούς, πραγματικούς, συνθηκών, συμπαθειών κλπ. krimapoueinaiporni1Η υπογράφουσα έφτασε εχθές για πρώτη φορά στη ζωή της καθυστερημένη στην παράσταση της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών. Το άγχος και ο εκνευρισμός της παραμονής επί δύο ώρες στους μποτιλιαρισμένους δρόμους της Αθήνας δημιούργησαν ήδη ένα αρνητικό συναίσθημα, που συμπληρώθηκε από το ότι έχασα τα πρώτα δέκα λεπτά της παράστασης. Τη χαριστική βολή έδωσε το γεγονός πως λόγω της καθυστέρησής μου δεν μπόρεσα να κάτσω στη θέση για την οποία είχα αγοράσει το εισιτήριο, αλλά οδηγήθηκα -πολύ σωστά και δίκαια νομίζω- στον δεύτερο εξώστη και έκατσα στην πιο απομακρυσμένη θέση από την ορχήστρα. Πρώτον λοιπόν, επειδή προσήλθα και παρέμεινα για αρκετή ώρα με πολύ αρνητικά συναισθήματα στην παράσταση, δεύτερον επειδή έχασα ένα τόσο σημαντικό κομμάτι όσο η έναρξη και τρίτον λόγω του ότι από την απόσταση που έβλεπα δεν μπορούσα να αντιληφθώ παρά ελάχιστες λεπτομέρειες, καταλήγω στο ότι δεν δύναμαι να γράψω για το σύνολο της παράστασης, παρά μόνο να καταθέσω μερικές ελάχιστες παρατηρήσεις γι αυτήν.

Το Κρίμα που είναι πόρνη είναι ένα έργο του 1633, με το οποίο ο συγγραφέας του, Τζον Φορντ, κάνει σκληρή κριτική στα ήθη της αναγεννησιακής Αγγλίας, παρότι ο δραματικός τόπος είναι η ιταλική Πάρμα. Το κύριο θέμα του είναι ο έρωτας και η αιμομικτική σχέση των δύο αδερφών, της Ανναμπέλλα και του Τζιοβάννι, θέμα τόσο τολμηρό ώστε το έργο παρέμεινε μεταξύ των απαγορευμένων μέχρι και τα μέσα του 20ου αιώνα. Ωστόσο, μέσα στο σύμπαν που περιγράφει ο Φορντ, έναν κόσμο μέσα στις προδοσίες, τους φόνους, τις συνομωσίες, τις παράνομες σχέσεις και τις μυστικές συμφωνίες, ο έρωτας των δύο παιδιών μοιάζει να είναι η μόνη νότα αγνότητας και ειλικρίνειας. Η δίωρη παραμονή μου μέσα στα μέσα μαζικής μεταφοράς, μου έδωσε την ευκαιρία να ξαναδιαβάσω το κείμενο που είχα να πιάσω στα χέρια μου από τον καιρό των σπουδών μου. Ως εκ τούτου, διαπίστωσα άμεσα πως η μετάφραση της παράστασης (Κλείτος Κύρου) ήταν πολύ καλύτερη από αυτήν που είχα στα χέρια μου (του Αντώνη Δωριάδη, εκδ Μπουκουμάνη, 1987), δεδομένου μάλιστα του ότι μπορούσα να ακούω ταυτόχρονα και το αγγλικό πρωτότυπο κείμενο.

Ο θίασος Cheek by Jowl (Μάγουλο με Σαγόνι, δηλαδή κολλητά, πολύ κοντά) έχει βασίσει και ταυτίσει την πορεία από το 1981 και τη φήμη του στο «πείραγμα» κλασσικών κειμένων. Το Κρίμα που είναι πόρνη μεταφέρεται εξ’ ολοκλήρου μέσα στην εφηβική κρεβατοκάμαρα της Ανναμπέλα και τα πάντα συμβαίνουν γύρω από το πορφυρό κρεβάτι της ή και πάνω σε αυτό. Βασική επιλογή στην παράσταση ήταν πως όλοι οι ηθοποιοί παρέμεναν διαρκώς σχεδόν επί σκηνής. Αυτό δημιουργούσε την αίσθηση πως τίποτα δεν έμενε κρυφό στον κόσμο των ηρώων, πως ό,τι κι αν γινόταν δεν μπορούσε παρά να εντάσσεται στη διεφθαρμένη κοινωνία του δραματικού κειμένου. Οι μόνες στιγμές που υπήρχε ιδιωτικότητα επί σκηνής ήταν οι σκηνές των φόνων και των ξυλοδαρμών. Αισθάνθηκα σε πολλά σημεία πως η σκηνοθεσία συμπλήρωσε και επεξήγησε το κείμενο, που λόγω ίσως του ότι λειτουργεί σε επίπεδο συμβόλων και αρχετύπων, παρουσιάζει διάφορα αιτιολογικά κενά. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρω μόνο τη σκηνή όπου η παραμάνα της Ανναμπέλα ομολογεί στον πονηρό υπηρέτη Βάσκουες το όνομα του εραστή της κυρίας της. Στο έργο φαίνεται πραγματικά άνευ αιτίας αυτή η εξομολόγηση. Ο σκηνοθέτης Declan Donnellan βάζει καταρχήν την παραμάνα να αισθάνεται ντροπή για το ότι την έχει πιάσει ο υπηρέτης να δοκιμάζει τα ρούχα της Ανναμπέλα και δεύτερον βάζει τον υπηρέτη να δημιουργεί ένα όργιο για χάρη της. Έτσι, η ντροπιασμένη και ξαναμμένη παραμάνα παρασύρεται στην ομολογία.

Εξαιρετική η εικονοποιία της παράστασης.

Εξαιρετική η εικονοποιία της παράστασης.

Η τόσο σύγχρονη αυτή σκηνοθεσία  καταφέρνει να εντάξει πολύ καλά το έργο στη σύγχρονη εποχή, όπου είμαστε κι εμείς συνηθισμένοι ως θεατές στο σπλάτερ, στη βία, στο σεξ, στη διαφθορά, και όλα αυτά υπό τους ήχους πότε καθολικών ψαλμωδιών και πότε ντίσκο, ποπ και τέκνο κομματιών.  Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της παράσταση κατ’ εμέ ήταν το πώς προκαλούσε διαρκώς το βλέμμα του θεατή. Πότε  μας προσκαλούσε να κρυφοκοιτάξουμε πίσω από πόρτες δήθεν κλειδωμένες, πότε να σκύψουμε για να δούμε τι συμβαίνει έξω από την πόρτα του δωματίου της Ανναμπέλα και μέσα στην τουαλέτα της, πότε σε συνδυασμό με τους φωτισμούς μας θύμιζε αναγεννησιακούς ζωγραφικούς συνδυασμούς και διάσημες μαντόνες.

Με λίγα λόγια μία παράσταση όπου χόρταινε και το μάτι και το μυαλό.

Συντελεστές
Σκηνοθεσία Declan Donnellan, συν-σκηνοθεσία Owen Horsley, σκηνογραφία Nick Ormerod, βοηθός σκηνοθέτη Jane Gibson, σχεδιασμός φωτισμών Judith Greenwood, μουσική & ήχος Nick Powell

Παίζουν: Gina Bramhill, Philip Cairns, David Collings, Hedydd Dylan, Ryan Ellsworth, James Fairhurst, Orlando James, Jonathan Livingstone, Peter Moreton, Nicola Sanderson, Gyuri Sarossy, Laurence Spellman